FEN EĞİTİMİNDE ELEŞTİREL DÜŞÜNME BECERİSİ: BİBLİYOMETRİK ANALİZ

CRITICAL THINKING SKILLS IN SCIENCE EDUCATION: A BIBLIOMETRIC ANALYSIS

Abstract

This study aims to provide a comprehensive overview of the scientific literature on critical thinking skills in science education through bibliometric analysis and to guide future research. Data were retrieved from the Web of Science database and limited to English-language articles, reviews, and early access publications published between 2010 and 2026. The study selection process was reported using a PRISMA flow diagram. Analyses were conducted with Biblioshiny, the web interface of the R-based bibliometrix package. A total of 422 publications were examined in terms of annual publication trends, growth rate, citation patterns, thematic structure, changes in keywords over time, country and institutional productivity, author and journal profiles, collaboration networks, and the characteristics of highly cited studies. The findings showed a marked increase in publications during 2024–2025, with the highest output in 2025. The United States was the most productive country, while Türkiye ranked third. Recent themes included STEM, artificial intelligence, argumentation, scientific literacy, and student engagement.

Keywords: critical thinking, bibliometric analysis, science education

Öz

Bu araştırmanın amacı, fen eğitimi alanında eleştirel düşünme becerisiyle ilgili yayımlanmış makaleleri bibliyometrik analiz yöntemiyle inceleyerek fen eğitimindeki eleştirel düşünme becerisi üzerine yapılan bilimsel çalışmaların yapısını bütüncül biçimde ortaya koymak ve gelecek araştırmalara yön vermektir. Araştırmada betimsel model kullanılmıştır. Veriler, Web of Science (WoS) veri tabanından 2010–2026 döneminde İngilizce yayımlanan Article, Review ve Early Access türündeki çalışmalarla sınırlandırılarak elde edilmiştir. Veri setlerinin oluşturulma süreci PRISMA akış diyagramıyla raporlanmıştır. Analizler R programlama dili temelli bibliometrix paketinin biblioshiny aracı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İncelemeye eleştirel düşünme becerisine ilişkin 422 yayın dâhil edilmiştir. Makaleler, yıllara göre yayın eğilimi, yıllık büyüme oranı, atıf yapıları, tematik yapı, anahtar sözcüklerin zaman içindeki dönüşümü, ülke ve kurum üretkenliği, yazar ve dergi profilleri, yazarlar arası iş birliği ağları ile en çok atıf alan çalışmaların ayırt edici özellikleri açısından çözümlenmiştir. Bulgular, yayın sayısının özellikle 2024–2025 döneminde belirgin biçimde arttığını ve 2025 yılında en yüksek düzeye ulaştığını göstermiştir. Eleştirel düşünme becerisinde ABD açık ara en üretken ülke olarak belirlenmiştir. Türkiye’nin, eleştirel düşünme becerisinde üçüncü sırada yer aldığı tespit edilmiştir. Tematik analizlerde son yıllarda STEM, yapay zekâ, argümantasyon, bilimsel okuryazarlık ve öğrenci katılımı gibi temaların öne çıktığı görülmüştür.

Anahtar Terimler: eleştirel düşünme, bibliyometrik analiz, fen eğitimi

Etik ve Çıkar Çatışması

Yazarlar, araştırmanın tüm süreçlerinde etik kurallara uygun hareket ettiklerini beyan eder. Yazarlar, bu makalenin araştırma, yazarlık ve/veya yayınlanmasıyla ilgili herhangi bir çıkar çatışması olmadığını beyan eder.

KAYNAKÇA

Abrami, P. C., Bernard, R. M., Borokhovski, E., Waddington, D. I., Wade, C. A., & Persson, T. (2015). Strategies for teaching students to think critically: A meta-analysis. Review of Educational Research, 85(2), 275–314. https://doi.org/10.3102/0034654314551063

Al, U. (2012). Avrupa Birliği ülkeleri ve Türkiye’nin yayın ve atıf performansı. Bilig, 62, 1–20. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilig

Aldırmaz, M. (2024). Fen eğitiminde eleştirel düşünmeye dayalı öğretimin öğrencilerin fen başarısına etkisi: Bir meta-analiz çalışması [The effect of critical thinking-based teaching on students' academic achievements in science education: A meta-analysis study]. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi.

Aria, M., & Cuccurullo, C. (2017). Bibliometrix: An R-tool for comprehensive science mapping analysis. Journal of Informetrics, 11(4), 959–975. https://doi.org/10.1016/j.joi.2017.08.007

Arifin, Z., Sukarmin, Saputro, S., & Kamari, A. (2025). The effect of inquiry-based learning on students' critical thinking skills in science education: A systematic review and meta-analysis. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 21(3), em2592. https://doi.org/10.29333/ejmste/15988

Bailin, S. (2002). Critical thinking and science education. Science & Education, 11(4), 361–375. https://doi.org/10.1023/A:1016042608621

Barawi, M. H., Raigangar, V., & Bryer, F. (2008). Examining higher-order thinking and critical thinking in engineering education. İçinde E. Aviani & F. Bryer (Ed.), Proceedings of the International Conference on Education and Technology (ss. 112–118).

Bati, K., & Kaptan, F. (2015). The effect of modeling based science education on critical thinking. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 10(1), 39-58. http://dergipark.gov.tr/epasr/issue/17485/182999

Birkle, C., Pendlebury, D. A., Schnell, J., & Adams, J. (2020). Web of Science as a data source for research on scientific and scholarly activity. Quantitative Science Studies, 1(1), 363–376. https://doi.org/10.1162/qss_a_00018

Bradford, S. C. (1934). Sources of information on specific subjects. Engineering, 137, 85–86.

Clare, J. (2007). Adopting a deep approach to learning. Nursing Standard, 22(12), 48–56.

Daud, A. M., Omar, J., Turiman, P., & Osman, K. (2012). Creativity in science education. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 59, 467–474. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877042812037500

Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W. M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 133, 285–296. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070

Ede, Ş. (2025). Fen eğitimi alanında epistemolojik inanç üzerine yayınlanan makalelerin bibliyometrik analizi [Bibliometric analysis of articles published on epistemological beliefs in the field of science education]. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.

Eisenberg, M. B. (2004). It's all about learning: Ensuring that students are effective users of information on standardized tests. Library Media Connection, 22(6), 22–30.

Fraenkel, J. R., & Wallen, N. E. (2019). How to design and evaluate research in education (10. baskı). McGraw-Hill.

Garfield, E. (2006). The history and meaning of the journal impact factor. JAMA, 295(1), 90–93. https://doi.org/10.1001/jama.295.1.90

Hündür, T., & Taş, E. (2026). Fen Eğitimi Bağlamında 21. Yüzyıl Becerilerine Yönelik Yayınların Bibliyometrik Analizi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 24(2), 1106-1130. https://doi.org/10.37217/tebd.1781029

Karasar, N. (2023). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler (36. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.

Lotka, A. J. (1926). The frequency distribution of scientific productivity. Journal of the Washington Academy of Sciences, 16(12), 317–323.

Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., & Altman, D. G. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. PLOS Medicine, 6(7), e1000097. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000097

National Education Association (2012). Preparing 21st century students for a global society: An educator's guide to the 'Four Cs.' National Education Association.

OECD (2018). The future of education and skills: Education 2030. OECD Publishing.

Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Gluud, C., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., McGuinness, L. A., Stewart, L. A., Thomas, J., Tricco, A. C., Welch, V. A., … Moher, D. (2021a). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, 71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71

Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography or bibliometrics? Journal of Documentation, 25(4), 348–349.

Rethlefsen, M. L., Kirtley, S., Waffenschmidt, S., Ayala, A. P., Moher, D., Page, M. J., & Koffel, J. B. (2021). PRISMA-S: An extension to the PRISMA statement for reporting literature searches in systematic reviews. Systematic Reviews, 10(1), 39. https://doi.org/10.1186/s13643-020-01542-z

Spektor-Levy, O., Eylon, B.-S., & Scherz, Z. (2008). Teaching communication skills in science: Tracing teacher change. Teaching and Teacher Education, 24, 462–477.

Tok, Ş. (2008). Fen bilgisi derslerinde eleştirel düşünme. Milli Eğitim Dergisi, 177, 201–215.

Trilling, B., & Fadel, C. (2009). 21st century skills: Learning for life in our times. Jossey-Bass.

van Laar, E., van Deursen, A. J. A. M., van Dijk, J. A. G. M., & de Haan, J. (2020). Determinants of 21st-century skills and 21st-century digital skills for workers: A systematic literature review. SAGE Open, 10(1), 1–14. https://doi.org/10.1177/2158244019900176

Vieira, R. M., Tenreiro-Vieira, C., & Martins, I. P. (2011). Critical thinking: Conceptual clarification and its importance in science education. Science Education International, 22(1), 43–54.

Voogt, J., & Roblin, N. P. (2012). A comparative analysis of international frameworks for 21st century competences: Implications for national curriculum policies. Journal of Curriculum Studies, 44(3), 299–321. https://doi.org/10.1080/00220272.2012.668938

Zupic, I., & Čater, T. (2015). Bibliometric methods in management and organization. Organizational Research Methods, 18(3), 429–472. https://doi.org/10.1177/1094428114562629